Gydag amser, pan mae'r cymunedau anghyfannedd wedi ail-addasu a'r dadleuon wedi pylu, mae buddion bywyd gwyllt a hamdden cronfeydd dŵr yn dod yn amlwg. Mae'r uwchdiroedd sy'n amgylchynu bob un o'r cronfeydd dŵr a grybwyllwyd yn y stori hon i gyd yn cael eu diogelu oherwydd eu hecosystemau a'u tirweddau pwysig rhyngwladol.
Yn amgylchynu Llyn Efyrnwy mae'r Ardal Ddiogelwch Arbennig (SPA) a Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig (SSSI). Mae'r ardaloedd diogelwch hyn hefyd yn cynnwys Ardal Gadwraeth Arbennig (SAC) ‘Y Berwyn a Mynyddoedd de Clwyd’ a Gwarchodfa Natur Genedlaethol (NNR) Y Berwyn. Mae'n golygu bod deddfwriaeth genedlaethol a ryngwladol yn diogelu'r tir rhag datblygiad amhriodol.
Mae'r safle nawr yn cael ei reoli ar y cyd gan y Gymdeithas Frenhinol er Gwarchod Adar (RSPB) a chwmni dŵr Severn Tyrent Water. Mae adar yn ffynnu ar y cynefinoedd rhostir sych, coetir, gorgors a thir ffermio ac mae cuddfannau gwylio adar, llwybrau natur a chanolfan ymwelwyr gyda digwyddiadau addysgol rheolaidd.
Mae cronfeydd dŵr Cynllyn Dŵr Cwm Elan yn rhan o Ardal Ddiogelwch Arbennig (SPA) ‘Elenydd-Mallaen’, ac mae dynodiadau eraill yn cynnwys AGA Elenydd, GNG Claerwen a deuddeg gwahanol SddGA. Maint Stad Elan yw wyth deg cilometr sgwâr, a Dŵr Cymru / Welsh Water sy'n berchen arni ac sy'n gyfrifol am y Ganolfan Ymwelwyr, yr argaeau a'r cronfeydd dŵr, y coetiroedd a'r rhan fwyaf o Lwybr Cwm Elan.
Mae lleoliad Llyn Celyn o fewn ffiniau Parc Cenedlaethol Eryri ac mae'r tir yn union o amgylch y gronfa ddŵr yn cael ei ddiogelu gan AddA, AGA, ac SDdGA ‘Migneint-Arenig-Dduallt’. Mae SddGA Ceunant Aberderfel hefyd yn agos i'r gronfa ddŵr. I lawr yr afon o'r argae mae Afon Tryweryn yn cael ei defnyddio gan y Ganolfan Dŵr Gwyn Cenedlaethol pan mae dŵr yn cael ei ryddhau, sy'n aml yn caniatáu chwaraeon dŵr gwyn yn ystod yr haf.
Mae gwylwyr adar, cerddwyr, beicwyr mynydd ac eraill sy'n gwerthfawrogi'r uwchdiroedd nawr yn aml yn ymweld ag ardaloedd cronfeydd dŵr Llyn Efyrnwy, Cwm Elan a Llyn Celyn. Caniataodd Deddf Cefn Gwlad a Hawliau Tramwy (CroW) 2005 fynediad at yr amgylcheddau mynydd a rhostir sy'n amgylchynu'r cronfeydd dŵr. Byddai cynlluniau'r dyfodol ar gyfer cronfeydd dŵr yn amodol ar ddeddfwriaeth amgylcheddol a chynllunio sy'n fwy caeth a basiwyd ers y 1990au.
Ffynonellau:
Wakelin,P & Griffiths, R.A (2008)’Hidden Histories, Discovering the Heritage of Wales’ RCAHMW
www.abandonedcommunities.co.uk , by Stephen Fisk
www.elanvalley.org.uk/dams-reservoirs
www.ccw.gov.uk
www.rspb.org.uk
www.elanvalley.org.uk/dams-reservoirs)
www.snowdoniaguide.com/llyn_celyn.htm
Claire Parry, CBHC, 2 Tachwedd 2011